{"id":257,"date":"2020-09-03T17:25:43","date_gmt":"2020-09-03T16:25:43","guid":{"rendered":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/?p=257"},"modified":"2020-09-03T18:36:51","modified_gmt":"2020-09-03T17:36:51","slug":"dativus-energicus","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/?p=257","title":{"rendered":"Dativus energicus"},"content":{"rendered":"<h1 class=\"western\" align=\"CENTER\"><\/h1>\n<p align=\"CENTER\"><strong>Luigi Ceci<\/strong><\/p>\n<p align=\"CENTER\"><strong>Sintassi latina<\/strong><\/p>\n<p align=\"CENTER\"><strong>Dativus energicus<\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">E\u2019 il cos\u00ec detto dativo in luogo del genitivo. Noi abbiamo le due costruzioni. Nel latino \u00e8 assai pi\u00f9 rara quella del dativo. Differenza: il dativo \u00e8 contrapposto all\u2019azione, mentre col genitivo non si ha alcun rapporto col verbo, ma solo il genitivo dell\u2019oggetto.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Ces., <i>bell<\/i><i>. Gall.<\/i> 5, 44, 7: <i>transfigitur scutum Pulloni<\/i>. <\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Cic., <i>Cat.<\/i> 2, 2: <i>quod ei ferrum e manibus extorsimus<\/i>. <\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\"><i>Militum animos accendere<\/i>; pi\u00f9 raro Liv. 44, 3, 8: <i>quae res accendit militi animos<\/i>. Ces., <i>bell<\/i><i>. Gall.<\/i> 7, 70, 3: <i>nostris animus augetur. <\/i>Cfr. Sall., <i>Iug<\/i>. 20, 8 e Cic., <i>a<\/i><i>d Att.<\/i> 10, 14, 3: <i>ea non animum eius augebant<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Nep., <i>Dion<\/i> 5, 5: <i>iis\u2026 regios spiritus repressit<\/i>. <\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Cic., <i>pro<\/i><i> Sest.<\/i> 95: <i>eius furorem exultantem repressit<\/i>. <\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\"><b>N.B.<\/b> Col pronome relativo e dimostrativo i poeti dell\u2019et\u00e0 ciceroniana e augustea preferiscono il dativo, pi\u00f9 vivo. Inoltre, le forme <i>eius<\/i>, <i>cuius<\/i> sono evitate. <\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Lucr. 5, 1390: <i>haec animos ollis mulcebant<\/i>. <\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Virg., <i>Buc.<\/i> 4, 62: <i>cui non risere parentes<\/i> (\u201ci cui genitori non avevano ragione di allietarsi\u201d). <\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Or., <i>Carm.<\/i> 2, 16, 13-14: <i>Vivitur parvo bene, cui paternum splendet in mensa tenui salinum<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">In luogo del possessivo, si ha il dativo:<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Virg., <i>Ecl<\/i>. 10, 33<i>: O mihi tum quam molliter ossa quiescant.<\/i><\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Virg., <i>Aen.<\/i> 6, 343-344: <i>mihi\u2026 animum<\/i> <i>delusit<\/i> <i>Apollo<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Si ebbe un rinforzativo <i>meus<\/i> <i>mihi<\/i>, <i>tuus<\/i> <i>tibi<\/i>, <i>suus<\/i> <i>sibi<\/i>. Cos\u00ec il latino arcaico, ma pure una costruzione popolare che si ha spesso in Cicerone, e specialmente nelle Verrine:<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Cic., <i>Verr<\/i>. 2, 3, 69: <i>orare<\/i> <i>coeperunt<\/i>, <i>ut<\/i> <i>sibi suas<\/i> <i>segetes<\/i>\u2026 <i>Apronio<\/i> <i>tradere<\/i> <i>liceret<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Frase fatta, di ammirazione o biasimo: <i>quid sibi vult?<\/i> = \u201cche significa ci\u00f2?\u201d. Cfr. Cic., <i>Cat. M.<\/i> 66: <i>avaritia senilis<\/i> (= <i>senex avarus<\/i>) <i>quid sibi velit non intellego<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\"><b>N.B.<\/b> Per dire \u201cche significa?\u201d gli autori usano il verbo <i>velle<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Or., <i>Carm<\/i>. 2, 1, 13: <i>insigne<\/i> <i>maestis<\/i> <i>praesidium<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Liv. 8, 4, 5: <i>quippe<\/i> <i>concedentibus<\/i> <i>Romam<\/i> <i>caput<\/i> <i>Latio<\/i> <i>esse<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Liv. 23, 10, 2:<i> caput Italiae omni Capuam fore<\/i>. <\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Liv. 1, 45, 5: <i>monumentum<\/i> <i>ei<\/i> <i>fuere<\/i> <i>miraculo<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Liv. 7, 1, 6: <i>collegam consulibus<\/i>. <\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Virg., <i>Aen<\/i>. 7, 48: <i>Fauno<\/i> <i>Picus<\/i> <i>pater<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Virg., <i>Aen<\/i>. 10, 112: <i>Rex<\/i> <i>Iuppiter<\/i> <i>omnibus<\/i> <i>idem<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Virg., <i>Aen<\/i>. 5, 712: <i>hunc<\/i> <i>cape<\/i> <i>consiliis<\/i> <i>socium<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">In luogo di un genitivo, si ha il dativo. <\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Il dativo di un pronome personale equivale ad un possessivo. Quest\u2019uso \u00e8 proprio della lingua poetica.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Virg., <i>Ecl<\/i>. 7, 6-7: <i>Huc mihi\u2026 caper<\/i> <i>deerraverat<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Virg., <i>Aen<\/i>. 5, 123: <i>genus<\/i> <i>unde<\/i> <i>tibi<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Virg., <i>Georg<\/i>. 3, 565-566: <i>Moranti\u2026 artus sacer ignis edebat<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Virg., <i>Aen<\/i>. 12, 452-453: <i>miseris<\/i> <i>heu praescia<\/i> <i>longe<\/i> <i>horrescunt<\/i> <i>corda<\/i> <i>agricolis<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Virg., <i>Aen<\/i>. 6, 54-55: <i>Gelidus<\/i> <i>Teucris<\/i> <i>per<\/i> <i>dura<\/i> <i>cucurrit<\/i> <i>ossa<\/i> <i>tremor<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Virg., <i>Aen<\/i>. 1, 428-429: <i>Columnas<\/i> <i>rupibus excidunt<\/i>, <i>scaenis<\/i> <i>decora<\/i> <i>alta<\/i> <i>futuris<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Virg., <i>Aen<\/i>. 3, 305: <i>et<\/i> <i>geminas<\/i>, <i>causam<\/i> <i>lacrimis<\/i>, <i>sacraverat<\/i> <i>aras<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Liv. 1, 50, 8: <i>is<\/i> <i>finis<\/i> <i>orationi<\/i> <i>fuit<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Liv. 3, 45, 2: <i>firmum<\/i> <i>libertati<\/i> <i>fore<\/i> <i>praesidium<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Liv. 3, 37, 5: <i>tribuniciam<\/i> <i>potestatem<\/i> <i>munimentum<\/i> <i>libertati<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Sall., <i>Cat<\/i>. 40: <i>miseriis<\/i> <i>suis<\/i> <i>remedium<\/i> <i>mortem<\/i> <i>expectare<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Tac., <i>Ann<\/i>. 2, 60: <i>dona<\/i> <i>templis<\/i> <i>ebur<\/i> <i>atque<\/i> <i>odores<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Frequente nella lingua del diritto: <i>tutor<\/i> <i>liberis<\/i>. <i>Erus<\/i>, <i>patronus<\/i>, <i>advocatus<\/i>, <i>custos<\/i>, <i>heres<\/i>, <i>vindex<\/i> con il dativo. Nella lingua militare, <i>legatus<\/i> <i>alicui<\/i>. <\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Prosa classica: Cesare rifugge da codesta formazione, Cicerone ne limita l\u2019uso a formule pi\u00f9 o meno ufficiali: <\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Cic.,<i> <\/i><i>pro<\/i><i> Mur.<\/i> 20: <i>summo<\/i> <i>imperatori<\/i> <i>legatus<\/i>\u2026 <i>fuit.<\/i><\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Cic., <i>d<\/i><i>iv. in Caec.<\/i> 65: <i>cui<\/i> <i>quaestor<\/i> <i>fueram.<\/i><\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Cic., <i>Cat<\/i>. 2, 11: <i>Huic<\/i> <i>ego<\/i> <i>me<\/i> <i>bello<\/i> <i>ducem<\/i> <i>profiteor.<\/i><\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Cic., <i>a<\/i><i>d<\/i> <i>Att<\/i>. 8, 7, 1: <i>cui<\/i> <i>tu<\/i> <i>me<\/i> <i>comitem<\/i> <i>putas<\/i> <i>esse<\/i>. <\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Sallustio ha parecchi esempi: <\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Sall.<i>, Iug<\/i>. 7, 4: <i>qui<\/i> <i>tum<\/i> <i>Romanis<\/i> <i>imperator<\/i> <i>erat<\/i>. <\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\"><i>Hostis<\/i> col dativo in Sall., <i>Iug<\/i>. 10, 5: <i>si tuis hostis fueris<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Nep., <i>Milt<\/i>. 4, 1: <i>se hostem esse Atheniensibus.<\/i><\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Nep., <i>Alc<\/i>. 4, 6: <i>qui eidem hostes essent civitati<\/i>, ecc.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">L\u2019uso \u00e8 frequente nella latinit\u00e0 arcaica, nei poeti augustei, nella prosa di Livio e di Tacito.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Virg., <i>Aen.<\/i> 11, 542: <i>exilio<\/i> <i>comitem<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Liv. 23, 10, 2: <i>brevi<\/i> <i>caput<\/i> <i>Italiae<\/i> <i>omni<\/i> <i>Capuam<\/i> <i>fore<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Liv. 7, 1, 6: <i>collegam<\/i> <i>consulibus<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Liv. 26, 27, 16: <i>celeberrimis<\/i> <i>viris<\/i>\u2026 <i>accusatores<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Tac., <i>Ann<\/i>. 1, 22: <i>plures<\/i> <i>seditioni<\/i> <i>duces<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Tac., <i>Ann<\/i> 6, 36: <i>corpori<\/i> <i>costodes<\/i>\u2026 <i>ministri<\/i> <i>sceleribus<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Tac., <i>Ann<\/i>. 2, 43: <i>Druso<\/i> <i>proavus<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Tac., <i>Ann<\/i>. 4, 60: <i>Seiano<\/i> <i>fautores<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Luigi Ceci Sintassi latina Dativus energicus &nbsp; &nbsp; E\u2019 il cos\u00ec detto dativo in luogo del genitivo. Noi abbiamo le due costruzioni. Nel latino \u00e8 assai pi\u00f9 rara quella del dativo. Differenza: il dativo \u00e8 contrapposto all\u2019azione, mentre col genitivo non si ha alcun rapporto col verbo, ma solo il genitivo dell\u2019oggetto. Ces., bell. Gall. &#8230; <a title=\"Dativus energicus\" class=\"read-more\" href=\"https:\/\/www.angeloboezi.net\/?p=257\" aria-label=\"Per saperne di pi\u00f9 su Dativus energicus\">Leggi tutto<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[17],"tags":[14,50,60,15,13],"class_list":["post-257","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-ceci","tag-angelo-boezi","tag-dativo","tag-dativus-energicus","tag-luigi-ceci","tag-sintassi-latina"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/257","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=257"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/257\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":262,"href":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/257\/revisions\/262"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=257"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=257"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=257"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}