{"id":170,"date":"2020-07-13T18:57:32","date_gmt":"2020-07-13T17:57:32","guid":{"rendered":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/?p=170"},"modified":"2020-07-13T18:59:17","modified_gmt":"2020-07-13T17:59:17","slug":"genitivo-di-qualita","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/?p=170","title":{"rendered":"Genitivo di qualit\u00e0"},"content":{"rendered":"<p style=\"text-align: center;\" align=\"JUSTIFY\"><strong>Luigi Ceci<\/strong><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\">\n<p style=\"text-align: center;\" align=\"JUSTIFY\"><strong>Sintassi latina<\/strong><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\">\n<p align=\"JUSTIFY\">\n<p align=\"CENTER\"><strong><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Genitivo di qualit\u00e0<\/span><\/span><\/strong><\/p>\n<p align=\"CENTER\">\n<p align=\"CENTER\">\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Il genitivo di qualit\u00e0, o qualitativo, \u00e8 quello che indica la qualit\u00e0, la dote, la propriet\u00e0, la condizione, l\u2019et\u00e0, la misura, il peso ecc. ecc. di una persona, di un animale, di una cosa. <i>Gens magnae virtutis<\/i>, <i>turris ingentis altitudinis<\/i>, <i>vir magni ingenii<\/i>, <i>puer decem annorum<\/i>, <i>corona trium librarum<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Dagli esempi sopra riportati si deduce che il complemento di qualit\u00e0 va sempre accompagnato da un attributo aggettivale. \u201cUn giovane di ingegno\u201d si dice <i>iuvenis magni ingenii<\/i> o <i>iuvenis ingeniosus<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Al genitivo di qualit\u00e0, purch\u00e9 non si tratti di determinazioni di tempo, misura, numero, grado sociale, si pu\u00f2 sostituire l\u2019ablativo di qualit\u00e0, anch\u2019esso sempre accompagnato da un attributo aggettivale. Sicch\u00e9 invece di <i>gens magnae virtutis<\/i> possiamo dire <i>gens magna virtute<\/i>, invece di <i>turris ingentis altitudinis,<\/i> <i>turris<\/i> <i>ingenti altitudine<\/i>. Ma non diciamo <i>puer decem annis<\/i>, <i>fossa tribus pedibus<\/i>, <i>res eo genere<\/i>, <i>vir ordine senatorio<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\"><b>N.B.<\/b> I grammatici in genere ritengono che il genitivo di qualit\u00e0 indichi una qualit\u00e0 immanente, l\u2019ablativo di qualit\u00e0 una qualit\u00e0 transitoria. Ma l\u2019uso \u00e8 ben diverso.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Nel latino arcaico e classico c\u2019\u00e8 prevalenza assoluta dell\u2019ablativo; nell\u2019et\u00e0 argentea c\u2019\u00e8 un grande incremento dell\u2019uso del genitivo. Nell\u2019uso poi \u00e8 innegabile che abbia notevole influenza la forma. Si adopera, per esempio, sempre <i>vi<\/i>, perch\u00e9 manca il genitivo <i>vis<\/i> (Sall., <i>Cat<\/i>. 5, 1: <i>Catilina fuit magna vi et animi et corporis<\/i>), quasi sempre <i>facie<\/i>, perch\u00e9 <i>faciei<\/i> \u00e8 genitivo e dativo (Cic., <i>Tusc<\/i>. 1, 27, 67: <i>Qua facie quidem sit aut ubi habitet, ne quaerendum quidem est<\/i>; Nep., <i>Datam<\/i>. 3, 1: <i>Hominem maximi corporis terribilique facie<\/i>), quasi sempre <i>specie<\/i>, per la medesima ragione della identit\u00e0 del genitivo e del dativo (Liv. 1, 11, 8: <i>Aureas armillas magni ponderis brachio laevo gemmatosque magna specie anulos habuerint<\/i>), sempre <i>pari<\/i>, perch\u00e9 <i>paris<\/i> \u00e8 inusitato (Ces., <i>Bell<\/i>. <i>Gall<\/i>. 7, 39, 1: <i>Pari aetate et gratia<\/i>).<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Con gli aggettivi della terza declinazione, del resto, si usa quasi sempre l\u2019ablativo. <i>Singulari<\/i>, per esempio, in Cicerone ricorre 30 volte; una sola volta, per <i>concinnitas<\/i>, <i>singularis<\/i> (<i>pro Sull<\/i>. 34: <i>Maximi animi, summi consilii, singularis constantiae<\/i>). Nel latino classico abbiamo sempre <i>insigni<\/i>, <i>incredibili<\/i>, che in Cicerone ricorre una dozzina di volte, e quasi sempre <i>mediocri<\/i>, <i>immani<\/i>, <i>liberali<\/i>, <i>forti<\/i>, <i>humili<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Cicerone, Cesare e Nepote evitano in genere il genitivo di qualit\u00e0 con un aggettivo della terza, tranne quando, per una specie di attrazione, si trovi accanto ad un aggettivo della seconda o della prima declinazione: Ces., <i>bell<\/i>. <i>civ<\/i>. 3, 35, 2: <i>Hegesaretos, veteris homo potentiae, Pompeianis rebus studebat; Petraeus, summae nobilitatis adulescens, suis ac suorum opibus Caesarem enixe iuvabat<\/i>. Cic., <i>pro<\/i> <i>Sext<\/i>. 20, 45: <i>Quod forsitan non nemo vir fortis et acris animi magnique dixerit<\/i>. Cic., pro Sull. 12, 34: <i>Maximi animi, summi consilii, singularis constantiae<\/i>. Di eccezioni per\u00f2 non ne mancano. Cos\u00ec in Cesare troviamo <i>laevis<\/i> <i>armaturae<\/i>, <i>gravioris<\/i> <i>aetatis<\/i>; in Cicerone <i>mediocris<\/i> <i>contentionis<\/i>, <i>acrioris<\/i> <i>ingenii<\/i>, <i>maioris artis<\/i>, <i>aquae dulcis<\/i> ecc. ecc.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Cicerone ha 463 ablativi di qualit\u00e0 e solo 30 genitivi (all\u2019infuori delle lettere e di 9 orazioni); Cesare, nel <i>de bello Gallico<\/i>, 39 ablativi e 28 genitivi. Anche Nepote, Sallustio e Livio preferiscono al genitivo l\u2019ablativo.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Cesare \u00e8 lo scrittore classico che usa pi\u00f9 di frequente il genitivo, ma quasi sempre attributivamente. Sui 28 genitivi di qualit\u00e0 <i>del de bello Gallico<\/i> solo 4 sono predicativi: 4, 2, 2: <i>Summi ut sint laboris<\/i>; 5, 11, 5: <i>Etsi res erat multae operae ac laboris<\/i>; 7, 77, 3: <i>Hic summo in Arvernis ortus loco et magnae habitus auctoritatis<\/i>; 5, 6, 1: <i>Eum cupidum rerum novarum, cupidum imperii, magni animi, magnae inter Gallos auctoritatis cognoverat<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Si usa l\u2019ablativo e non il genitivo, quando si voglia esprimere una qualit\u00e0 fisica ed esteriore del corpo d\u2019una cosa o di una persona: <i>flumen leni cursu<\/i>, <i>vir decora facie<\/i>, <i>macilento ore<\/i>, <i>naso acuto<\/i>, <i>nigris oculis<\/i> ecc. ecc. Svet., <i>div. Iul<\/i>. 45, 1: <i>Fuisse traditur excelsa statura, colore candido, teretibus membris, ore paulo pleniore, nigris vegetisque oculis, valetudine prospera<\/i>; Ces., <i>bell. Gall. <\/i>5, 14, 3: <i>Capilloque sunt promisso<\/i>. Ma le qualit\u00e0 esteriori del corpo si trovano anche, sebbene di rado, in genitivo, con <i>corpus<\/i>, <i>statura<\/i>, <i>forma<\/i>, <i>figura<\/i> ecc.: Ces., <i>bell. Gall.<\/i> 2, 30, 4: <i>Praesertim homines tantulae staturae<\/i>; Nep., <i>Datam<\/i>. 3, 1: <i>Hominem maximi corporis terribilique facie<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Quando si voglia indicare una qualit\u00e0 dell\u2019animo che non dura, una disposizione occasionale, si una sempre il verbo <i>esse<\/i> con l\u2019ablativo: <i>Bono animo estote<\/i>, <i>incredibili sollecitudine in eo negotio fuerunt<\/i>. Il complemento di qualit\u00e0 che indichi, non in modo determinato, il tempo o la misura pu\u00f2 andare anche in caso ablativo. Cicerone, per esempio, dice sempre <i>aetate adulta<\/i>, <i>spectata<\/i> ecc. Solo una volta usa il genitivo: <i>Eiusdem aetatis nemo aut pauci<\/i> (<i>in <\/i><i>Q. Caecilium<\/i> 13, 41).<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Talvolta anche la qualit\u00e0 indicante il grado sociale si trova in ablativo: <i>vir ordine senatorio<\/i>, <i>equestri<\/i> ecc. ecc. Non \u00e8 rara la mescolanza di genitivi e di ablativi di qualit\u00e0 in uno stesso periodo: Cic., <i>de leg.<\/i> 3, 45: <i>Vir magni ingenii summaeque prudentiae<\/i>; Cic., <i>Brut<\/i>. 67, 237: <i>P. Murena mediocri ingenio, sed magno studio rerum veterum, litterarum et studiosus et non imperitus, multae industriae et magni laboris fuit<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Spesso, specie in Tacito, la mescolanza di genitivi ed ablativi si ha per amore della <i>variatio<\/i>, come nei seguenti esempi degli Annali dello stesso Tacito: 4, 41: <i>Heterius, familia senatoria, eloquentiae, quoad vixit, celebratae<\/i>; 12, 2: <i>Ne femina expertae fecunditatis, integra iuventa, claritudinem Caesarum aliam in domum ferret<\/i>; 15, 38: <i>Ad hoc lamenta paventium feminarum, fessa aetate aut rudis pueritiae<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Il genitivo di qualit\u00e0 si trova quasi sempre al singolare, solo di rado al plurale. Cic., <i>pro Rosc. Am<\/i>. 6, 17: <i>Alter plurimarum palmarum vetus ac nobilis gladiator habetur<\/i>; Cic., <i>Brut<\/i>. 69, 246: <i>Prudens acutus, minime incautus patronus, in causis cognoscendis componendisque diligens, magni laboris, multae operae, multarumque causarum<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Sia il genitivo sia l\u2019ablativo di qualit\u00e0 generalmente si uniscono ad un nome proprio con un nome appellativo: <i>Athenae nobilissimae vetustatis urbs<\/i>; <i>Antonius, vir magnae constantiae<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Degni di nota sono alcuni genitivi di qualit\u00e0 espressi col gerundivo: Tac., <i>Ann<\/i>. 2, 59: <i>M. Silano L. Norbano consulibus, Germanicus proficiscitur<\/i> (= <i>fecit iter<\/i>) <i>cognoscendae antiquitatis<\/i>; Tac., <i>Ann<\/i>. 3, 27: <i>Pulso Tarquinio adversum patrum<\/i> <i>factiones multa populus paravit tuendae libertatis et firmandae concordiae<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Rarissimo il complemento di qualit\u00e0 in ablativo con <i>in<\/i>, con <i>ex<\/i> e con <i>cum<\/i>: Cic., <i>Att<\/i>. 6, 2, 6: <i>Magna in spe sum<\/i>; Cic., <i>Pro Font.<\/i> 19, 42: <i>Ex eo genere homines<\/i>; Liv. 32, 9, 3: <i>Suessae Auruncae nuntiabant agnum cum duobus capitibus natum et Sinuessae porcum<\/i> (<i>cum<\/i>) <i>humano capite<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Luigi Ceci Sintassi latina Genitivo di qualit\u00e0 Il genitivo di qualit\u00e0, o qualitativo, \u00e8 quello che indica la qualit\u00e0, la dote, la propriet\u00e0, la condizione, l\u2019et\u00e0, la misura, il peso ecc. ecc. di una persona, di un animale, di una cosa. Gens magnae virtutis, turris ingentis altitudinis, vir magni ingenii, puer decem annorum, corona trium &#8230; <a title=\"Genitivo di qualit\u00e0\" class=\"read-more\" href=\"https:\/\/www.angeloboezi.net\/?p=170\" aria-label=\"Per saperne di pi\u00f9 su Genitivo di qualit\u00e0\">Leggi tutto<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[17],"tags":[14,26,9,15],"class_list":["post-170","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-ceci","tag-angelo-boezi","tag-genitivo-di-qualita","tag-latino","tag-luigi-ceci"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/170","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=170"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/170\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":172,"href":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/170\/revisions\/172"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=170"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=170"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=170"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}