{"id":141,"date":"2020-07-12T16:04:42","date_gmt":"2020-07-12T15:04:42","guid":{"rendered":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/?p=141"},"modified":"2020-07-13T19:00:16","modified_gmt":"2020-07-13T18:00:16","slug":"genitivo-e-ablativo-di-qualita","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/?p=141","title":{"rendered":"Genitivo e ablativo di prezzo"},"content":{"rendered":"<p align=\"CENTER\">Luigi Ceci<\/p>\n<p align=\"CENTER\">Sintassi latina<\/p>\n<p align=\"CENTER\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\"><b>Genitivo (e ablativo) di prezzo<\/b><\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Genitivo di valore (una specie di genitivo di qualit\u00e0); ablativo di prezzo (strumentale). Ablativo di prezzo: \u201ccomprare\u201d (pi\u00f9 \u201cvendere\u201d e \u201ccostare\u201d). Latino arcaico: <i>emere<\/i>, <i>redimere<\/i>, <i>mercari<\/i>, <i>liberare<\/i>, <i>conducere<\/i>, <i>dare<\/i>, <i>stare<\/i>, <i>constare<\/i> (<i>auro<\/i>, <i>aurichalco<\/i>).<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\"><b>N.B.<\/b> Plauto aggiunge <i>contra<\/i>: <i>Mil. <\/i>1076.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">La latinit\u00e0 classica e posteriore aggiungono poi: <i>aestimare<\/i>, <i>putare<\/i> e i frequenti <i>pensare<\/i>, <i>venditare<\/i>, <i>taxare<\/i>. <\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Si compera (e si vende) <i>magnis talentis<\/i>, <i>quadraginta minis<\/i>, <i>grandi<\/i> e <i>praesenti pecunia<\/i> ecc.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Prezzo non determinato: <i>magno<\/i>, <i>quam plurimo<\/i>, <i>parvo<\/i>, <i>paullulo<\/i>, <i>minimo<\/i>, <i>tanto<\/i>, <i>tantulo<\/i>. Non occorre intender <i>pretio<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Italiano \u201cin breve\u201d = <i>brevi<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Nota: per indicare il prezzo, i giuristi hanno <i>dignus<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\"><b>N.B.<\/b> Espressioni: <i>care<\/i>, <i>carius<\/i>, <i>carissime<\/i>, <i>vilissime<\/i> <i>emere<\/i>, <i>vendere<\/i>, <i>constare<\/i>: latinit\u00e0 arcaica, non classica. Per\u00f2 Cic. <i>de domo<\/i> 115: <i>emit domum licitatoribus defatigatis prope dimidio carius quam aestimabatur<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Genitivo di valore: <i>magni<\/i>, <i>pluris<\/i>, <i>maximi <\/i>e <i>plurimi<\/i> (questo \u00e8 un uso pressoch\u00e9 costante). Cos\u00ec <i>tanti<\/i>, <i>quanti<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\"><i>Homo nihili<\/i> (contrapposto <i>homo frugi<\/i>). Nota che <i>nihili<\/i>, come <i>nequam<\/i>, \u00e8 sentito come aggettivo. <i>Flocci facere<\/i> (fiocco di lana: sempre unito col verbo. <i>Nihil pensi<\/i> (lana che si affida per il lavoro della giornata alla schiava), <i>nauci<\/i>, <i>pili<\/i> (capello). Plauto: <i>homo trioboli<\/i>; <i>non terunci facere<\/i>. Lucilio, 476 L: <i>semissis<\/i>. Catone: <i>Prov.<\/i>, <i>Non assis facere<\/i>. Petronio: <i>dupondii non facio<\/i>; Persio: 5, 76: <i>non tressis<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Verbo: <i>esse<\/i> (arcaico). Poi <i>facere<\/i>, <i>pendere<\/i>, <i>ducere<\/i>, <i>putare<\/i>, <i>habere<\/i>. Verbo classico: <i>aestimare<\/i> (popolare <i>existimo<\/i>).<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Scambio continuo dell\u2019ablativo di prezzo col genitivo di valore. Cic., <i>off.<\/i> 3, 23, 92: <i>an emat denario, quod sit mille denarium<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">E\u2019 falso che si distingua la somma determinata dal prezzo indeterminato. Uso: Cicerone, <i>Verr<\/i>. 3, 18, 40, 41, 43 ecc. (in circa venti luoghi): <i>magno<\/i>, <i>permagno<\/i>, <i>parvo<\/i>, <i>plurimo<\/i>, <i>pluris<\/i>, <i>minoris<\/i>, <i>decumis<\/i> <i>vendere<\/i>. La differenza? Nulla per l\u2019idea. La forma: non si usa mai l\u2019ablativo <i>plure<\/i> nell\u2019et\u00e0 ciceroniana; poteva aversi <i>minore<\/i> ma fu attratto da <i>pluris<\/i>. Veceversa, regola ciceroniana: <i>magni<\/i>, <i>tanti<\/i>, <i>quanti aestimare<\/i>. Cic., <i>Verr.<\/i> 3, 214, 215, 220: <i>aestimare tribus<\/i>, <i>ternis<\/i>, <i>denis<\/i> <i>denariis<\/i>; Nep., <i>Timoth.<\/i> 3, 5: <i>lis eius aestimatur centum talentis<\/i>. Ma Cic., <i>Verr.<\/i> 3, 221 (eccezionale): <i>stultissimus quisque posthac minimo aestimabit<\/i>: ma vale \u201cpiccola somma\u201d, e risponde ai precedenti <i>denariis aestimare<\/i>. Invece negli scritti filosofici: <i>Parad.<\/i>, 51: <i>callidi rerum aestimatores prata et areas magno aestimant<\/i>. Se precede una negazione od altra parola: <i>Tusc<\/i>., 3, 8: <i>ista gloriosa sapientia non magno aestimanda<\/i>, ovvero <i>fin.<\/i> 5, 90: <i>satis magno aestimanda<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Cic., <i>Verr. <\/i>4, 118: <i>In hac insula extrema est fons aquae dulcis, incredibili magnitudine, plenissimus piscium<\/i> (genitivo di contenuto!). Cicerone ha una cinquantina di luoghi coll\u2019ablativo <i>ingenio<\/i> (forse una sola volta <i>ingenii<\/i>: <i>d. or.<\/i>, 2, 300: <i>videsne, quae vis in homine acerrimi ingenii<\/i>). Sempre <i>prudentia<\/i>: <i>homo summa prudentia<\/i>. <i>Phil<\/i>. 3, 36: <i>summa prudentia, virtute, concordia<\/i>; <i>Caec.<\/i>, 34: <i>cum maiores nostri tanta diligentia prudentiaque fuerint<\/i>. Cicerone sempre: <i>aegro<\/i>, <i>altiore<\/i>, <i>anxio<\/i>, <i>angusto<\/i>, <i>consulari, excelso<\/i>, <i>firmo<\/i>, <i>forti<\/i>, <i>hostili<\/i>, <i> ieiuno<\/i>, <i>imbecillo<\/i>, <i>infirmo<\/i>, <i>inhumano<\/i>, <i>mobili<\/i>, <i>mansueto<\/i>, <i>magno<\/i>, <i>maximo<\/i>, <i>parvo<\/i>, <i>pravo<\/i>, <i>gravi<\/i>, <i>sapienti<\/i>, <i>simplici<\/i>, <i>singulari<\/i>, <i>stabili<\/i> <i>animo<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Cic., <i>Brut<\/i><i>.<\/i> 237: <i>P. Murena mediocri ingenio sed magno studio rerum veterum, litterarum et studiosus et non imperitus, multae industriae et magni laboris fuit<\/i>; Ces., <i>bell. Gall.<\/i> 7, 39: <i>Eporedorix Haeduus summo loco natus adulescens et summae domi potentiae, et una Viridomarus, pari aetate et gratia, sed genere dispari [\u2026] convenerant<\/i>; Nep., <i>Dat.<\/i> 3, 1: <i>Thuin, hominem maximi corporis terribilique facie, quod et niger et capillo longo barbaque erat promissa, optima veste texit<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Prima di Livio troviamo 35 volte l\u2019ablativo <i>corpore<\/i> (con aggettivi). Oraz., <i>epist.<\/i> 1, 20, 24: <i>corporis exigui<\/i>. Sall., <i>hist.<\/i> 2, 16 = Svet., <i>gramm.<\/i> 15: <i>eum <\/i>(<i>Pompeium<\/i>) <i>oris probi<\/i>, <i>animo inverecundo<\/i> (<i>variatio<\/i>?); Liv. 30, 4, 1: <i>calonum loco primos ordines spectatae virtutis atque prudentiae servili habitu mittebat<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\"><i>Habitus<\/i>, \u201cvestimento\u201d (che si cambia) pu\u00f2 stare solo all\u2019ablativo: Liv. 26, 6, 11: <i>habitu italico<\/i>; Tac., <i>Ann.<\/i> 4, 59: <i>habitu tali repertus est<\/i>; Liv. 31, 21, 6: (<i>infans<\/i>) <i>sedecim annorum item ambiguo sexu<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Nella repubblica prevale l\u2019ablativo, dopo l\u2019impero si ha lo svolgimento del genitivo. Negli antichi autori \u00e8 rara l\u2019unione dell\u2019ablativo qualitativo col genitivo qualitativo; in Plinio il vecchio \u00e8 frequente.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Tacito: per amore della <i>variatio<\/i>, genitivo e ablativo. <i>Ann.<\/i> 4, 61: <i>Haterius, familia senatoria, eloquentiae, quoad vixit, celebratae<\/i>; <i>Ann.<\/i> 12, 2: <i>ne femina expertae fecunditatis, integra iuventa, claritudinem Caesarum aliam in domum ferret<\/i>; <i>Ann.<\/i> 15, 38: <i>ad hoc lamenta paventium feminarum, fessa aetate aut rudis pueritiae<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">L\u2019oggetto di <i>par<\/i> si usa solo all\u2019ablativo: Ces., <i>b<\/i><i>ell. Gall.<\/i> 7, 39: <i>Viridomarus, pari aetate et gratia<\/i>. Cos\u00ec, un sostantivo con <i>aequus<\/i>, <i>par<\/i>, <i>similis<\/i> o <i>dissimilis <\/i>\u00e8 posto all\u2019ablativo, non al genitivo, in Cicerone, Cesare, Nepote e Livio.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Aggettivi della terza declinazione: in Cicerone vi sono pi\u00f9 di 130 esempi di aggettivi in \u2013<i>is<\/i> all\u2019ablativo; solo cinque appaiono al genitivo, e per speciali ragioni: <i>p<\/i><i>ro Sulla<\/i>, 34: <i>maximi animi summi consilii singularis constatiae<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Cesare non ha genitivi di qualit\u00e0 con aggettivi della terza, ma ne ha due Hirtius: <i>b<\/i><i>ell. Gall.<\/i>, 8, 8, 2; 8, 28, 2: <i>singularis virtutis<\/i>; <i>singularis et animi et prudentiae<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Se si hanno due casi, si dice che sono due concetti: genitivo possessivo (\u201cdi alta fronte\u201d), qualit\u00e0 immanenti; ablativo sociativo o descrittivo (\u201ccon alta fronte\u201d), qualit\u00e0 transitorie.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Ma l\u2019uso \u00e8 ben diverso: latinit\u00e0 arcaica e classica, prevalenza assoluta dell\u2019ablativo. Latinit\u00e0 argentea: incremento del genitivo.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Ragione della prevalenza dell\u2019ablativo: influsso della forma. Sempre <i>vi<\/i> (perch\u00e9 manca il genitivo <i>vis<\/i>): Sall., <i>Catil.<\/i> 5, 1: <i>Catilina fuit magna vi et animi et corporis<\/i>. <i>Facie<\/i>, non <i>faciei<\/i> (di raro uso perch\u00e9 equivalente al dativo): Cic., <i>Tusc.<\/i> 1, 67: <i>qua facie sit<\/i>; Nep., <i>Datam.<\/i> 3, 1: <i>hominem maximi corporis terribilique facie<\/i>. <i>Specie<\/i>: <i>Verr.<\/i> 4, 129: <i>eadem specie ac forma signum<\/i>; Liv. 1, 11, 8: <i>aureas armillas magni ponderis gemmatosque magna specie anulos<\/i>. <i>Pari<\/i> (genitivo <i>paris<\/i> inusitato): Ces.,<i> bell. Gall.<\/i> 7, 39: <i>Viridomarus, pari aetate et gratia<\/i>; Cic., <i>Top.<\/i> 71: <i>pari gloria debent esse ei qui consulunt<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Aggettivi della terza declinazione: non si usa mai il genitivo, ma sempre l\u2019ablativo. <i>Singulari<\/i> 30 volte in Cicerone, 17 volte in Cesare. Un solo esempio del genitivo (<i>concinnitas<\/i>) in <i>p. Sulla<\/i> 34: <i>maximi animi, summi consilii, singularis constantiae<\/i>. Ces.,<i> bell. civ.<\/i> 3, 59: <i>erant singulari virtute homines<\/i>. <i>Insigni<\/i>: classici sempre ablativo).<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Anche la latinit\u00e0 argentea: Liv. 29, 19, 8: <i>puerum forma insigni<\/i>; Tac., <i>Hist. 4, 15: Brinno, claritate natalium insigni<\/i>. <i>Incredibili, <\/i>mai <i>incredibilis<\/i>: Ces., <i>b<\/i><i>ell. Gall.<\/i> 1, 39: <i>incredibili virtute<\/i>, in Cicerone una dozzina di volte. <i>Mediocri<\/i>: <i>Murena mediocri ingenio sed magno studio rerum veterum<\/i>. Ma <i>d. or.<\/i> 1, 25: <i>disputatio non mediocris contentionis<\/i>. Cfr., Ces., <i>bell. civ.<\/i>, 3, 36, 1: <i>mediocri latitudine fossam<\/i>. <i>Inani<\/i>, <i>liberali<\/i>, <i>tenui, forti<\/i>: cos\u00ec Cic., <i>Brut.<\/i> 330: <i>forti animo esse<\/i>, ma Cic., <i>epist.<\/i> 4, 7, 3: <i>magni et fortis animi<\/i>. <\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Nota: frequenti <i>moris antiqui<\/i>, <i>multi pudoris<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Influsso dell\u2019esametro: <i>corpore<\/i> meglio che <i>corporis<\/i>. Nep. <i>Ag.<\/i> 8, 1: <i>statura fuit humili et corpore exiguo<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Si potrebbe dire: qualit\u00e0 immanenti del corpo (ablativo), qualit\u00e0 cangianti del corpo (genitivo). Ma la regola \u00e8 contraddetta.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">L\u2019uso \u00e8 ondeggiante; parecchi fattori: influsso della simmetria, poesia, <i>variatio <\/i>ecc. Ces., <i>bell. Gall.<\/i> 2, 29, 3: <i>magni ponderis saxa<\/i>, ma Cic., <i>acad.<\/i> 2, 83: <i>aureum<\/i> <i>amiculum grandi pondere <\/i>e Cic., <i>Vatin.<\/i> 9: <i>boni viri, id est maximi momenti et ponderis<\/i> (<i>pondus<\/i> = <i>auctoritas<\/i>). Livio sempre il genitivo <i>magni ponderis<\/i>: Liv. 1, 11, 8: <i>aureas armillas magni ponderis<\/i>. Ma Tac., <i>Ann.<\/i> 2, 57: <i>coronae aureae magno pondere<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Il genitivo dovrebbe indicare la qualit\u00e0 principale, l\u2019ablativo l\u2019accessoria; il genitivo la qualit\u00e0 spirituale, l\u2019ablativo la qualit\u00e0 esteriore. Ma la differenza \u00e8 soggettiva.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Le parti del corpo umano, con poche eccezioni, all\u2019ablativo. Cos\u00ec si dice <i>eiusmodi <\/i>o <i>maximi pretii<\/i>:<i> <\/i>mai un ablativo. Cic., <i>epist.<\/i> 13, 23, 2: <i>hominem summa probitate, humanitate observantiaque cognosces<\/i>; Cic., <i>epist.<\/i> 16, 4, 2: <i>suavissimum hominem et summi officii summaeque humanitatis<\/i>. <\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Si diceva <i>multi cibi<\/i> (non <i>multo cibo<\/i>). Cicerone dice sempre <i>aetate<\/i> (<i>adulta<\/i>, <i>spectata<\/i>); una sola volta il genitivo: <i>Caec.<\/i> 41: <i>eiusdem aetatis nemo aut pauci<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Ablativo di qualit\u00e0 sempre <i>magnitudine<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Vorremmo distinguere le due costruzioni, come distinguiamo l\u2019ablativo di prezzo e il genitivo di valore.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">La genesi sta nell\u2019aggettivo che accompagnava il sostantivo. <i>Legiones alacres animo<\/i>, <i>alacri animo<\/i>; <i>vir magnus animi<\/i> (locativo), <i>vir magni animi<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Interpretazioni false: <\/span><\/span><\/p>\n<ul>\n<li style=\"list-style-type: none;\">\n<ul>\n<li>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">genitivo dinota qualit\u00e0 interne, ablativo qualit\u00e0 esterne;<\/span><\/span><\/p>\n<\/li>\n<li>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">genitivo (caso del prezzo) qualit\u00e0 permanenti, ablativo (caso della compagnia) transeunti e cangianti;<\/span><\/span><\/p>\n<\/li>\n<li>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">col genitivo \u00e8 rappresentato un oggetto come \u00e8 (dal punto di vista del parlante); coll\u2019ablativo come una cosa si mostra od appare;<\/span><\/span><\/p>\n<\/li>\n<li>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">altri che le costruzioni si scambiano e non vi ha differenza netta di senso.<\/span><\/span><\/p>\n<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Come si spiega il genitivo?<\/span><\/span><\/p>\n<ul>\n<li style=\"list-style-type: none;\">\n<ul>\n<li style=\"list-style-type: none;\">\n<ul>\n<li>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Comunemente, genitivo possessivo. Ma il genitivo non esprime la cosa posseduta (<i>e. g.<\/i>, una qualit\u00e0), <i>that which possesses<\/i>. Vi \u00e8 una confusione di pensiero.<\/span><\/span><\/p>\n<\/li>\n<li>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Il genitivo nasce dalla fusione di due costruzioni: 1) genitivo possessivo (uomo dell\u2019ordine senatorio); genitivo dichiarativo (un\u2019intervallo di cinque giorni). La mente romana era meno astratta dell nostra. Diceva \u201cgrande per virt\u00f9\u201d: <i>magnus virtute<\/i>, <i>magnus animi<\/i>; poi, <i>magna virtute<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<\/li>\n<li>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Antico locativo. I pi\u00f9 antichi genitivi di qualit\u00e0, composti di <i>modi<\/i>, <i>pretii<\/i>, <i>generis<\/i> vanno coi pronomi locativi <i>hic<\/i>, <i>illi<\/i>, <i>isti<\/i>. Plaut., <i>Truc.<\/i> 930: <i>isti modi<\/i> = Plaut., <i>Epid.<\/i> 119: <i>istius modi.<\/i><\/span><\/span><\/p>\n<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<\/li>\n<\/ul>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">L\u2019ablativo di qualit\u00e0 risulta dalla fusione pi\u00f9 o meno completa di tre costruzioni:<\/span><\/span><\/p>\n<ol>\n<li>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">ablativo di compagnia (uso di una preposizione);<\/span><\/span><\/p>\n<\/li>\n<li>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">ablativo locativo di una situazione o condizione (uso di una preposizione);<\/span><\/span><\/p>\n<\/li>\n<li>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">ablativo separativo (illustrato da una preposizione).<\/span><\/span><\/p>\n<\/li>\n<\/ol>\n<ol>\n<li>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Liv. 32, 9, 3: <i>agnum cum duobus capitibus natum<\/i>;<\/span><\/span><\/p>\n<\/li>\n<li>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Cic., <i>Att.<\/i> 6, 2, 6: <i>magna in spe sum<\/i>;<\/span><\/span><\/p>\n<\/li>\n<li>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Cic., <i>Font.<\/i> 19, 42: <i>ex eo genere homines<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<\/li>\n<\/ol>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">L\u2019uso dell\u2019ablativo \u00e8 pi\u00f9 antico. <\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">In Plauto il genitivo \u00e8 usato al pari dell\u2019ablativo, ma la forma comune \u00e8 l\u2019ablativo. L\u2019ablativo \u00e8 usato largamente per le descrizioni fisiche. Il genitivo, a prescindere dai composti di <i>modi<\/i>, <i>generis<\/i>, <i>pretii<\/i> \u00e8 limitato ad espressioni poco usate e per lo pi\u00f9 figurative.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Con Cicerone cresce a dismisura l\u2019ablativo, specie nelle qualit\u00e0 astratte e cogli aggettivi <i>summus<\/i>, <i>magnus<\/i>, <i>maximus<\/i>, <i>tantus<\/i> e pochi altri.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">In Cesare vi \u00e8 equilibrio.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Con Livio cresce l\u2019uso del genitivo, scema quello dell\u2019ablativo.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Ai tempi di Velleio e di Valerio l\u2019abbandono dell\u2019ablativo \u00e8 completo.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">L\u2019ablativo <i>ingenio<\/i> \u00e8 preponderante: 57 luoghi in Cicerone con ablativo, forse 6 col genitivo.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Cambian le proporzioni dell\u2019et\u00e0 argentea, fra l\u2019ablativo e il genitivo. Ma in 620 genitivi qualitativi dell\u2019et\u00e0 argentea, solo 19 hanno aggettivi in \u2013<i>is<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Sempre <i>insigni<\/i> (<i>insignis<\/i> in Giustino), <i>incredibili<\/i>, <i>forti<\/i>, <i>immani<\/i>, <i>liberali<\/i>, <i>tenui<\/i>, <i>mediocri<\/i>, <i>tristi<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Genitivo plurale: non \u00e8 frequente, ma non si pu\u00f2 dire che sia evitato: Cic., <i>Brut.<\/i> 286: <i>multarum orationum<\/i>; <i>Orat.<\/i> 85: <i>valentiorum laterum<\/i>; <i>Tusc<\/i><i>.<\/i> 5, 1, 10: <i>tantarum virium<\/i>; Sall., <i>Iug.<\/i> 85, 10: <i>multarum imaginum<\/i>; 28, 20: <i>levium corporum<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Prosa classica (Hale):<\/span><\/span><\/p>\n<ol>\n<li>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">genere e misura posono essere espressi col genitivo;<\/span><\/span><\/p>\n<\/li>\n<li>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">genere e qualit\u00e0 (esterna od apparente) possono essere espressi coll\u2019ablativo; <i>also<\/i>, in poche frasi (?), situazione e condizione mentale.<\/span><\/span><\/p>\n<\/li>\n<\/ol>\n<ol>\n<li>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\"><i>Genus<\/i> \u00e8 raramente usato coll\u2019ablativo, <i>modus<\/i> mai.<\/span><\/span><\/p>\n<\/li>\n<li>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Poche voci di apparenza esterna di genere generale (statura, forma, figura) sono occasionalmente usate al genitivo.<\/span><\/span><\/p>\n<\/li>\n<\/ol>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Parti del corpo originariamente coll\u2019ablativo, ma quando si ha riguardo all\u2019idea di genere (statura, forma, figura), si ha anche il genitivo.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">La pi\u00f9 antica espressione di una qualit\u00e0 mentale usa l\u2019idea della \u201ccompagnia\u201d: <i>magna virtute<\/i>. Ma quando si ebbero frasi di origine possessiva (<i>eius generis<\/i>), si ebbe <i>magnae virtutis homo<\/i>. Le due costruzioni, per questa classe di idee, si scambiano.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Coi numerali resta il genitivo.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Il caso \u201cdi\u201d, il caso \u201ccon\u201d: la differenza non \u00e8 oggettiva, ma soggettiva. Cic., <i>Brut.<\/i> 237: <i>P. Murena mediocri ingenio sed magno studio rerum veterum litterarum et studiosus et non imperitus, multae industriae et magni laboris fuit<\/i>; cfr. <i>Brut.<\/i> 237: <i>L. Turius parvo ingenio, sed multo labore<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">I composti greci con <\/span><\/span><span style=\"font-family: Georgia, Times New Roman, serif;\">\u03c0\u03bf\u03bb\u03cd<\/span> <span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">son usati per lo pi\u00f9 col genitivo. Cic., <\/span><\/span><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\"><i>Rosc. Am.<\/i><\/span><\/span><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\"> 17: <\/span><\/span><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\"><i>plurimarum palmarum gladiator<\/i><\/span><\/span><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\"> ; Or., <\/span><\/span><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\"><i>Od.<\/i><\/span><\/span><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\"> 3, 9, 7: <\/span><\/span><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\"><i>multi Lydia nominis<\/i><\/span><\/span><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">; Plauto, <\/span><\/span><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\"><i>cibi minimi<\/i><\/span><\/span><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">; Cic., <\/span><\/span><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\"><i>Fam.<\/i><\/span><\/span><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\"> 9, 26, 4: <\/span><\/span><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\"><i>non multi cibi hospitem accipies<\/i><\/span><\/span><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">; Or., <\/span><\/span><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\"><i>Sat.<\/i><\/span><\/span><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\"> 1, 1, 33: <\/span><\/span><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\"><i>magni formica laboris<\/i><\/span><\/span><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">; cfr. <\/span><\/span><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\"><i>multae artis<\/i><\/span><\/span><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Tac., <i>Hist.<\/i> 1, 14: <i>Piso moris antiqui<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Plurale: Cic., <i>d. lege agr.<\/i> 2, 36: <i>via Herculanea multarum deliciarum et magnae pecuniae<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Le designazioni dell\u2019et\u00e0 stanno al genitivo, ma anche all\u2019ablativo. Ces., <i>bell. Gall.<\/i> 6, 18, 3: <i>filium puerili aetate<\/i>; Cic., <i>Verr.<\/i> 5, 21, 30; <i>Tusc.<\/i> 1, 93; <i>Off.<\/i> 2, 87; Liv. 5, 18, 1.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Le designazioni di peso stanno al genitivo, ma anche, pi\u00f9 raramente, all\u2019ablativo. Cic., <i>nat. deor.<\/i> 3, 83: <i>amiculum grandi pondere<\/i>; <i>Verr. 2, 4, 32<\/i>: <i>hydriam praeclaro opere et grandi pondere<\/i>; Liv. 24, 34, 8: <i>saxa ingenti pondere<\/i>; Or., <i>Epod.<\/i> 4, 17.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Numero: <i>pictura paucorum colorum<\/i>; Cic., <i>Brut.<\/i> 281: <i>multarum orationum<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<ol>\n<li>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Il genitivo di qualit\u00e0 si usa in Cesare per lo pi\u00f9 attributivamente (in <i>bellum Gallicum<\/i>, 24 usi attributivi; solo 4 luoghi predicativi: 4, 2, 2; 5, 11, 5; 7, 77, 3; 5, 6, 1).<\/span><\/span><\/p>\n<\/li>\n<li>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">L\u2019aggettivo attributivo \u00e8 per lo pi\u00f9 <i>magnus<\/i>, <i>maximus<\/i>, <i>summus<\/i>, <i>tantus<\/i>. Sole eccezioni: <i>levis armaturae<\/i>, <i>gravioris aetatis<\/i>, <i>multae operae et laboris<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<\/li>\n<\/ol>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Anche in Cicerone prevalgono gli aggettivi <i>magnus<\/i>, <i>maximus<\/i>, <i>summus<\/i>, <i>tantus<\/i>; per\u00f2 <i>fortissimi animi<\/i>, <i>multae artis<\/i>, <i>plurimi consilii<\/i>, <i>sanae mentis<\/i> ecc.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Una mescolanza di genitivo e ablativo in Cic., <i>de leg.<\/i> 3, 45: <i>vir magni ingenii summaque prudentia<\/i>; Cic., <i>Brut.<\/i> 237: <i>Murena mediocri ingenio, sed magno studio rerum veterum, multae industriae et magni laboris fuit<\/i>; Nep., <i>Datam.<\/i> 14, 3, 1: <i>hominem maximi corporis terribilique facie<\/i> (\u00e8 il <i>terribilis<\/i> della terza) <i>quod et niger et capillo longo barbaque erat promissa<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Genitivo di qualit\u00e0 attributivo usato da Cicerone: <i>maximi ingenii<\/i>, <i>praestantissimae mentis<\/i>, <i>summae auctoritatis<\/i>, <i>summi consilii et maximi animi<\/i>, <i>imbecilli consilii<\/i>, <i>tantae luxuriae atque desidiae<\/i>, <i>minimi consilii<\/i>, <i>nullius auctoritatis<\/i>, <i>summi laboris summaeque industriae<\/i>, <i>tanti periculi<\/i>, <i>summae virtutis<\/i>, <i>magni laboris<\/i>, <i>multae operae multarumque causarum<\/i>, <i>magni animi<\/i>, <i>tantorum virium<\/i>, <i>sanae mentis<\/i>, <i>aliarum formarum<\/i>, <i>parvi animi<\/i>, <i>fortissimi animi<\/i>, <i>magni laboris<\/i>, <i>summi officii humanitatisque<\/i>, <i>multae artis<\/i>, <i>plurimi otii<\/i>, <i>parvae curae<\/i>, <i>sanae mentis<\/i>, <i>nullius<\/i> <i>consilii<\/i>,<i> <\/i>(<i>imbecilli<\/i>, <i>optimi<\/i>, <i>minimi<\/i>) <i>acerrimi ingenii<\/i>, <i>multae industriae<\/i>, <i>magni laboris<\/i>, <i>magni iudicii<\/i>, <i>summae facultatis<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Nota: si ha un genitivo di qualit\u00e0 con <i>magni<\/i>, <i>maximi<\/i>, <i>parvi<\/i>, <i>minimi<\/i>, ma non con <i>maioris<\/i>, <i>minoris<\/i>. Cicerone, Cesare, Nepote evitano il genitivo di qualit\u00e0 con un aggettivo della terza declinazione, tranne quando per una specie di attrazione si trovi accanto a un aggettivo della seconda o della prima declinazione. In Ces., <i>bel.. civ.<\/i> 3, 35, 2, <i>veteris<\/i> (<i>veteris potentiae, summae nobilitatis<\/i>); Cic., <i>Sull.<\/i> 34, s<i>ingularis<\/i> (<i>maximi animi<\/i>, <i>consilii singularis<\/i>, <i>summae constantiae<\/i>); Cic., <i>Sest.<\/i> 45: <i>acris<\/i> (<i>acris animi magnique<\/i>).<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Ma le eccezioni non mancano: Cesare: <i>levis armaturae<\/i>, <i>gravioris aetatis<\/i>; Cicerone: <i>mediocris contentionis<\/i> (<i>d. or.<\/i> 1, 252), <i>acrioris ingenii<\/i>, <i>maioris artis<\/i> (<i>Or.<\/i> 90), <i>fons aquae dulcis<\/i> (<i>Verr.<\/i> 4, 118).<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Si ha un genitivo di qualit\u00e0 al plurale: Cic., <i>Brut.<\/i> 246: <i>multarum causarum<\/i>; <i>Tusc.<\/i> 3, 15; <i>nat. deor.<\/i> 2, 48.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Ablativo di qualit\u00e0 attributivo in Cesare: <i>inimico animo<\/i>, <i>summa audacia<\/i>, <i>magna gratia<\/i>, <i>magna altitudine<\/i>, <i>summa virtute<\/i>, <i>summa crudelitate<\/i>, <i>immani magnitudine<\/i>, <i>difficili transitu<\/i>, <i>ripis praeruptis<\/i>, <i>pari aetate<\/i>, <i>eadem altitudine<\/i>, <i>magno animo<\/i>, <i>iracundia summa<\/i>, <i>ea auctoritate<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Ablativo di qualit\u00e0 predicativo in Cesare: <i>bono animo<\/i>, <i>incredibili virtute<\/i>, <i>tenuissima valetudine<\/i>, <i>magno honore<\/i>, <i>hac forma<\/i>, <i>leviore fastigio<\/i>, <i>difficili et arduo ascensu<\/i>, <i>excellenti virtute<\/i>, <i>humiliore munitione<\/i>, <i>altissimis moenibus<\/i>, <i>inpeditis ripis<\/i>, <i>singulari virtute<\/i> (<i>audacia<\/i>), <i>magna altitudine<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Ablativo di qualit\u00e0 in Nepote: <i>magno natu<\/i>, <i>viribus maximis<\/i>, <i>terribili facie<\/i>, <i>difficillima natura<\/i>, <i>tanta liberalitate<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Quando si ha un genitivo coll\u2019ablativo: <i>digiti pollicis crassitudine<\/i>, <i>specie tauri<\/i>, <i>feminis crassitudine<\/i>, <i>sex pedum crassitudine<\/i>, <i>oppidi magnitudine<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Cicerone: ablativo di qualit\u00e0 463 volte, genitivo di qualit\u00e0 30, all\u2019infuori delle lettere e di nove orazioni. Cesare, <i>bellum Gallicum<\/i>: ablativo di qualit\u00e0 39 volte, genitivo di qualit\u00e0 28. Anche Nepote, Sallustio e Livio preferiscono l\u2019ablativo di qualit\u00e0. Solo Cesare \u00e8 lo scrittore che usa pi\u00f9 frequentemente degli altri il genitivo di qualit\u00e0.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Nota: In Cesare (<i>bellum Gallicum<\/i>) il genitivo di qualit\u00e0 sta per lo pi\u00f9 attributivamente (52 usi attributivi contro 15 predicativi). b<i>ell. Gall.<\/i> 2, 30, 4: <i>tantulae staturae<\/i>; <i>bell. Gall.<\/i> 5, 14, 3: <i>capillo promisso<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">L\u2019ablativo di terza declinazione raccomandato dalle clausole (prosa) e dall\u2019esametro (quinto piede). Comune <i>corpore<\/i> (rarissimo <i>corporis<\/i>).<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Nota: al singolare, <i>moris<\/i>, non <i>more<\/i> (Liv., 39, 11: <i>probam et antiqui moris feminam<\/i>). Al plurale, <i>moribus<\/i>: Tac., <i>Ann.<\/i> 17, 19, 3: <i>hominem corruptis moribus<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Genitivo di <i>pondus<\/i>: Cesare sempre <i>ponderis<\/i>. Cicerone 2 sole volte <i>pondere<\/i>, ma sempre <i>ponderis<\/i>. Comunemente, <i>ponderis<\/i>, e <i>pondere<\/i> nei poeti.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Parti del corpo (ci richiamano all\u2019idea della compagnia): sono all\u2019ablativo. Sempre <i>facie <\/i>e <i>specie<\/i>, <i>mai faciei<\/i> e <i>speciei<\/i>. Nep., <i>Dat.<\/i> 3, 1: <i>Thuyn, hominem maximi corporis terribilique facie<\/i>; Sall., <i>Iug.<\/i> 6: <i>decora facie<\/i>. <i>Macilento ore<\/i>, <i>naso acuto<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\"><i>Forma<\/i> \u00e8 arcaico e classico; ma <i>formae<\/i> si ha nelle Satire di Orazio e in Ovidio; si estende con Livio e l\u2019et\u00e0 imperiale. Liv. 32, 30, 2: <i>maximae formae naves<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">I genitivi della quarta sono evitati.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Gli antichi scrittori e Cicerone usano solo <i>spe<\/i>. Ma Ces., <i>bell. Gall.<\/i> 7, 63, 9: <i>summae spei adulescentes<\/i> (non \u201cdi grandissime speranze\u201d, ma \u201cdi grandissime promesse\u201d).<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Cos\u00ec, gli antichi scrittori e Cicerone usano solo <i>fide<\/i>. Con Livio si ha il genitivo (2, 21, 3: <i>quia collega dubiae fidei fuerit<\/i>).<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Genitivo col gerundivo (genitivo di qualit\u00e0): Tac., Ann. 2, 59: <i>Aegyptum proficiscitur cognoscendae antiquitatis<\/i> = <i>iter fecit cognoscendae antiquitatis<\/i>; Sall., <i>or. Phil.<\/i> 3: <i>M. Aemilius<\/i> <i>exercitum opprimendae libertatis habet<\/i> = genitivo di qualit\u00e0; Tac., <i>Ann.<\/i> 3, 27: <i>pulso Tarquinio multa populus paravit tuendae libertatis et firmandae concordiae<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Ces., <i>bell. Gall.<\/i> 6, 34: <i>neque ex occulto insidiandi et dispersos circumveniendi deerat audacia<\/i>, in luogo di <i>dispersorum circumveniendorum<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Cicerone, Cesare e Nepote evitano il genitivo qualitativo con un aggettivo della terza declinazione. Ma si trova per simmetria con un aggettivo della prima e seconda declinazione: Ces., <i>bell. civ.<\/i> 3, 35, 2: <i>veteris<\/i>; Cic., <i>p. Sulla<\/i> 34: <i>singularis<\/i>; Cic, <i>p. Sest.<\/i> 45: <i>acris<\/i>. <\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Isolato in Cicerone <i>aestimare<\/i> con ablativo: <i>magno<\/i>, <i>permagno<\/i>, <i>minimo<\/i>, <i>nonnihilo<\/i>. Cos\u00ec con avverbi, come <i>tenuissime<\/i>, <i>graviter<\/i> (Ces., <i>bell. Gall.<\/i> 7, 14, 10), <i>leviter<\/i> (Ces., <i>bell. civ.<\/i> 3, 26, 41).<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\"><i>Aestimare<\/i> senza un genitivo di prezzo significa \u201cgiudicare\u201d, \u201cvalutare\u201d. E con questa accezione va con avverbi di modo o di maniera: <i>vere<\/i>, <i>leviter, optime aestimare.<\/i><\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">E\u2019 pi\u00f9 frequente il genitivo di prezzo <i>magni<\/i>, <i>pluris<\/i>, <i>plurimi<\/i> ecc. che l\u2019ablativo <i>magno<\/i>, <i>permagno<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\"><i>Aestimare<\/i> ed <i>existimare<\/i>: <i>aestimare<\/i> si dice solo del prezzo, <i>existimare <\/i>quando si giudica la qualit\u00e0 (<i>aliquid bonum existimare<\/i>).<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Cicerone: <i>aestimo<\/i> e <i>facio<\/i> oltre 60 volte ciascuno. <i>Aestimo<\/i> (<i>magni<\/i>, <i>pluris<\/i>, <i>plurimi<\/i>, <i>parvi<\/i>, <i>minoris<\/i>, <i>tanti, tanti<\/i>, <i>tantidem<\/i>, <i>quanti<\/i>, <i>permagni<\/i> (<i>Att.<\/i> 10, 1, 1), <i>maximi<\/i> (<i>Cluent.<\/i> 159). Cicerone: <i>flocci facere<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Nepote conosce solo <i>aestimo<\/i> e <i>facio<\/i>. <i>Puto<\/i> in Cicerone 8 volte, <i>duco <\/i>4. <i>Habeo <\/i>solo con <i>nauci<\/i> (<i>div.<\/i> 1, 132). Mai Cesare.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\"><i>Haberi<\/i> solo 3 luoghi in et\u00e0 classica (Ces., <i>bell. Gall.<\/i> 4, 21, 7: <i>magni<\/i>; Cic., <i>Phil.<\/i> 6, 10: <i>pluris<\/i>; Cic., <i>Verr.<\/i> 4, 19: <i>quanti<\/i>). <i>Esse<\/i> circa 90 luoghi in Cicerone. <i>Pendere<\/i> n\u00e9 Cicerone n\u00e9 Cesare.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\"><i>Plurimi<\/i> = <i>maximi<\/i>. Ma in Cicerone <i>plurimi<\/i> 17 volte; <i>maximi <\/i>isolato (<i>Cluent.<\/i> 159: <i>maximi aestimare<\/i>; <i>fam.<\/i> 16, 15, 1: <i>maximi facere<\/i>).<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Cicerone <i>pro nihilo putare<\/i>, <i>habere<\/i> (<i>ducere<\/i>), <i>pro nihilo esse <\/i>e <i>nihili esse<\/i>.<\/span><\/span><\/p>\n<p align=\"JUSTIFY\"><span style=\"font-family: Courier New, monospace;\"><span style=\"font-size: medium;\">Nota <i>fin.<\/i> 2, 43: <i>pro nihilo videri<\/i>. Cicerone ha anche <i>aestimare<\/i> coll\u2019ablativo <i>magno<\/i>, <i>permagno<\/i>, <i>minimo<\/i>, <i>nonnihilo<\/i>. Cos\u00ec, cogli avverbi, <i>tenuissime<\/i> (Cic., Verr. 4, 35), <i>graviter<\/i> (Ces., <i>bell. Gall.<\/i> 7, 14, 10), <i>leviter<\/i> (Ces., <i>bell. civ.<\/i> 3, 26, 4).<\/span><\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Luigi Ceci Sintassi latina Genitivo (e ablativo) di prezzo Genitivo di valore (una specie di genitivo di qualit\u00e0); ablativo di prezzo (strumentale). Ablativo di prezzo: \u201ccomprare\u201d (pi\u00f9 \u201cvendere\u201d e \u201ccostare\u201d). Latino arcaico: emere, redimere, mercari, liberare, conducere, dare, stare, constare (auro, aurichalco). N.B. Plauto aggiunge contra: Mil. 1076. La latinit\u00e0 classica e posteriore aggiungono poi: &#8230; <a title=\"Genitivo e ablativo di prezzo\" class=\"read-more\" href=\"https:\/\/www.angeloboezi.net\/?p=141\" aria-label=\"Per saperne di pi\u00f9 su Genitivo e ablativo di prezzo\">Leggi tutto<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[17],"tags":[14,26,9,15],"class_list":["post-141","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-ceci","tag-angelo-boezi","tag-genitivo-di-qualita","tag-latino","tag-luigi-ceci"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/141","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=141"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/141\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":173,"href":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/141\/revisions\/173"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=141"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=141"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.angeloboezi.net\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=141"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}